Kalkınma, ilk bakışta iyi olana yönelik bir süreç olarak düşünülebilir. Genel olarak ise kalkınma, olumlu bir değişimi, kötüden iyiye doğru bir ilerleme olarak alaşılır. Gustavo Esteva, kalkınmayı “bir nesnenin veya organizmanın doğal, eksiksiz ve tam teşekküllü formuna ulaşana kadar serbest bırakıldığı süreç” olarak tanımlar. İnsanın potansiyelini gerçekleştirme eğilimi göz önüne alındığında, kalkınmanın evrensel bir amaç olduğu söylenebilir. Ancak kalkınma kavramı, evrim, olgunlaşma ve ilerleme gibi terimlerle birlikte karmaşık bir anlam ağı oluşturur. Bu nedenle, kullanıldığı bağlama göre farklı çağrışımlar yaratabilir ve bazen istenmeyen anlamlarla yüklü hale gelebilir.
Günümüzde kalkınma, genellikle zenginleşme, gelişmişlik ve modernleşme gibi iktisadi anlamlarla ilişkilendirilir. Bu anlayış, Aydınlanma Çağı’nın modern felsefesinden beslenir. Ortaçağ’da her şeyin Tanrı’nın iradesiyle açıklandığı düşünce yapısından, insan yaşamını düzenleyen seküler bir üst-teoriye geçiş, kalkınma kavramının temelini oluşturur. Peki, insanın bireysel ve toplumsal iyilik hali, hangi düşünce evrelerinden geçerek ilerleme anlamını kazanmıştır?
Albert Otto Hirschmann, “Tutkular ve Çıkarlar: Kapitalizm Zaferini İlan Etmeden Önce Nasıl Savunuluyordu?” adlı kitabında, ortaçağ zihniyetinin çöküşünü ve ilerleme fikrinin ortaya çıkışını, kişisel çıkar düşüncesinin siyasi ve ekonomik alana eklemlenmesiyle açıklar. On yedinci yüzyılda, devlet yönetimine dair kaygılar, Machiavelli gibi düşünürlerin gerçekçi devlet teorilerini geliştirmesine yol açtı. Bu dönemde, insan doğasının kötümser olduğu ve tutkuların yıkıcı etkiler taşıdığı düşünülüyordu. Hirschmann, bu tutkuları dizginlemek için üç alternatif önerildiğini belirtir: Calvin’in baskı yöntemi, Mandeville’in bireysel günahları toplumsal faydaya dönüştürme fikri ve Bacon, Spinoza, Hume gibi düşünürlerin tutkular arasında denge kurma yaklaşımı. Bu son yaklaşım, bir tutkunun başka bir tutkuyla çatıştırılarak toplumsal ilerlemenin sağlanabileceğini öngörür.
Hobbes, “Sözleşme” adlı eserinde, tutkuları terbiye edici ve edici olmayan şeklinde sınıflandırarak, insan doğasını dizginlemeye çalıştı. Ancak bu ayrım, dengeleme stratejisinin uygulanması için yeterli değildi. Daha kalıcı bir çözüm arayışı, “çıkar” kavramının öne çıkmasına neden oldu. Çıkar, Aydınlanma Çağı’nda iktisadi bir anlam kazanmadan önce, devlet yönetiminde akılcılığı temsil ediyordu. Machiavelli’nin “devletin çıkarı” kavramı, hükümdarın tutkularından arındırılmış bir iradeyi ifade ederken, Hume ve Adam Smith gibi düşünürler çıkarı bireysel ve toplumsal refahın temeli olarak gördüler. Smith’e göre, insanın en önemli amacı durumunu iyileştirmekti ve bu, servet artırımıyla mümkündü.
Çıkar kavramı, tutkuların yerini alarak insan davranışlarını öngörülebilir hale getirdi. Platon’un tutku ve akıl ikiliğine karşılık, çıkar bu iki kategori arasında bir denge kurdu. Tutkuların yıkıcı etkilerini dizginleyen çıkar, toplumsal ilerlemenin motoru haline geldi. Montesquieu, ticaretin insan davranışlarını yumuşattığını ve barbarca tavırları törpülediğini savundu. “Tatlı ticaret” (doux commerce) kavramı, ticaretin sadece ekonomik değil, aynı zamanda toplumsal ve ahlaki faydalarını da vurguladı. Ancak bu dönemde köle ticareti gibi uygulamalar, ticaretin karanlık yüzünü de ortaya koydu.
Adam Smith, “Ulusların Zenginliği” adlı eseriyle, tutkular ve çıkarlar arasındaki ayrımı aşarak, iktisadi faydayı temel amaç haline getirdi. Smith’e göre, bireylerin kendi çıkarlarını gözetmesi, toplumsal refahı artırırdı. Modern iktisat, Smith’in düşünceleri üzerine inşa edildi ve kalkınma, büyüme ve modernleşme gibi kavramlarla özdeşleştirildi. Ancak bu yaklaşım, farklı kültürlerin toplumsal yaşam biçimlerini göz ardı ederek, Batılı bir kalkınma modelini evrenselleştirdi. IMF ve Dünya Bankası gibi kurumlar, tek tip kalkınma reçeteleri sunarak, azgelişmişlik kavramını yaygınlaştırdı.
Hirschmann, kapitalizmin insan doğasını tek boyutlu hale getirdiğini ve çeşitli insan dürtülerini bastırdığını savunur. Esteva ise doğada ve toplumda mükemmele doğru bir evrim yasası olmadığını, gerçekliğin sürprizlere açık olduğunu belirtir. Goethe’nin Faust’unda olduğu gibi, kalkınma sadece maddi zenginlikle değil, insan deneyiminin tüm boyutlarıyla ilişkilidir. Berman, kalkınmayı “benliğin sonsuz büyümesi” olarak tanımlar. Bu süreç, yıkımı bile gelişimin bir parçası olarak görür.
Sonuç olarak, kalkınma kavramı tarihsel ve düşünsel bir evrim geçirerek, günümüzde ekonomik büyüme ve modernleşme ile özdeşleşmiştir. Ancak bu yaklaşım, insan doğasının bütünlüklü göz ardı ederek, eleştirilere maruz kalmaktadır. Kalkınmanın geleceği, bu eleştirileri hesaba katan bir anlayışa yönelik adımlar atılmasına bağlıdır.
Anlatılan senin hikayendir!
