Marx’ın Kapital’de alıntıladığı eski bir söz vardır. De te fabula narratur, “anlatılan senin hikâyendir.” Eleştirel teori, bu sözü ciddiye alan bir düşünce geleneğidir. Bu bağlamda critical teori ve beat generation etkileri belirleyici rol oynar. Toplumu dışarıdan betimlemek yerine tarafsız bir gözlemci gibi yaklaşmayız. O toplumun içinde yaşayan bizim neden böyle düşündüğümüzü, arzuladığımızı ve sustuğumuzu sorar.
Eleştirel teori nedir?
Eleştirel teori, 1920’lerde Frankfurt’ta kurulan Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü (Institut für Sozialforschung) etrafında gelişen bir toplum felsefesidir. Bu çevreye sonradan Frankfurt Okulu dendi. Felsefeyi, sosyolojiyi, ekonomiyi ve psikanalizi bir araya getirerek modern kapitalist toplumu anlamaya çalıştılar.
Amaçları yalnızca toplumu açıklamak değildir. Eleştirel teori, insanları özgürlükten alıkoyan koşulları görünür kılmak ve böylece değiştirmek ister. Ayrıca eleştirel teori ve beat kuşağı kavramları da düşüncenin parçasıdır.
Geleneksel teori ile eleştirel teori arasındaki fark
Ayrımı Max Horkheimer 1937’de yazdığı “Geleneksel ve Eleştirel Teori” denemesinde yapar. Ona göre “geleneksel” bilim ve felsefe, toplumu doğa bilimleri gibi incelemeye çalışır; gözlemciyi tarafsız sayar ve mevcut düzeni olduğu gibi kabul eder. Eleştirel teori ise düşünürün de bu toplumun bir parçası olduğunu kabul eder ve şu soruyu sorar: Bu düzen kimin işine yarıyor, kim bundan zarar görüyor?
Frankfurt Okulu kısaca
- 1923: Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü, Frankfurt Üniversitesi’ne bağlı olarak kurulur.
- 1930: Max Horkheimer Enstitü’nün direktörü olur; çevresinde Theodor W. Adorno, Herbert Marcuse, Erich Fromm, Leo Löwenthal ve Friedrich Pollock gibi isimler toplanır. Walter Benjamin da bu çevreyle yakın ilişki içindedir.
- 1933 sonrası: Nazilerin iktidara gelmesiyle Enstitü sürgüne gider; Cenevre’den New York’a, Columbia Üniversitesi’ne taşınır.
- 1937: Horkheimer, “Geleneksel ve Eleştirel Teori”yi yazar.
- 1944–1947: Horkheimer ve Adorno, Aydınlanmanın Diyalektiği’ni yazar; kitap 1947’de Amsterdam’da yayımlanır.
- 1950: Enstitü Frankfurt’a geri döner. Sonraki kuşakta Jürgen Habermas öne çıkar.
- 1964: Marcuse, Tek Boyutlu İnsan’ı yayımlar; kitap 1960’ların öğrenci hareketlerinin başucu kitaplarından biri olur.
Kültür endüstrisi
Aydınlanmanın Diyalektiği’nin en çok bilinen kavramı kültür endüstrisidir. Horkheimer ve Adorno’ya göre sinema, radyo, dergiler ve popüler müzik, fabrikada üretilen mallar gibi standart ürünler hâline gelmiştir. Bu ürünler bizi eğlendirir, ama aynı zamanda nasıl hissedeceğimizi, neyi isteyeceğimizi ve neyi sorgulamayacağımızı da öğretir.
Bugün algoritmaların önümüze koyduğu akışlarla düşününce, bu kavram yazıldığı günden daha güncel görünmektedir. Adorno’nun düşüncesine yakından bakmak için Marcuse’nin Adorno üzerine düşüncelerini okuyabilirsin.
Tek boyutlu insan
Herbert Marcuse’ye göre gelişmiş sanayi toplumu insanı zorla değil, bollukla ve konforla susturur. İhtiyaçlarımız bize dışarıdan verilir; seçim yaptığımızı sanırken hep aynı seçenekler arasında dolaşırız. Eleştiri ve hayal gücü, yani “başka türlü olabilirdi” deme yeteneği, körelir. Marcuse bu insanı “tek boyutlu” diye adlandırır.
Ayrıntılı bir okuma için: Marcuse: Özgürlük Üzerine Bir Deneme.
Eleştirel teori ve psikanaliz
Frankfurt Okulu’nun özgün yanlarından biri Marx’la Freud’u bir araya getirmesidir. İnsanların neden kendi çıkarlarına aykırı düzenleri desteklediğini anlamak için ekonomi yetmez; bilinçdışına, arzuya ve korkuya da bakmak gerekir. Erich Fromm ve Marcuse (özellikle 1955 tarihli Eros ve Uygarlık ile) bu yolu açar; bugün Slavoj Žižek aynı soruları Hegelci ve Lacancı çizgi üzerinden sormaktadır.
Bu bağlantının devamı için Freud’dan Lacan’a Psikanaliz yazısına, Psikanaliz haritamıza ve Bir Sapığın İdeoloji Rehberi yazısına göz atabilirsin.
Eleştirel teori ve Beat Kuşağı
Marcuse’nin “tek boyutlu insan”ı anlattığı yıllarda, Amerikan otoyollarında o hayattan kaçan bir kuşak vardı. Beat Kuşağı kuramla değil şiirle, kitapla değil yolla itiraz etti. Ya da hiçbirinin önemi yoktu ve sonuçta yol bitmezdi. Aralarında doğrudan bir bağ olmamasına rağmen her ikisi de aynı soruyu soruyordu: Bolluk içinde nasıl bu kadar özgürsüz olabiliyoruz?
Bu kesişimi Beat Kuşağı ve Frankfurt Okulu yazısında açıyoruz.
Türkçede eleştirel teori: nereden başlamalı?
Academic’N Roll’da bu geleneğin izini süren yazılardan bazıları:
- Ulus Baker: Marx’ın Bir Çift Sözü Var: “anlatılan senin hikâyendir” sözünün peşinde.
- Sınıf Mücadelesinin Postmodern Konumu: sınıf kavramı bugün ne anlatıyor?
- Žižek Wall Street’te: “Uyanış biziz!”: eleştirel teori sokakta.
- İsyan, Devrim, Başkaldırı: Octavio Paz ile kelimelerin politikası.
Anlatılan senin hikâyendir. Konunun tüm yazıları için Eleştirel Teori haritasına göz at.
