1880 kışında Viyana’da 21 yaşındaki bir kadın, babasının hasta yatağının başucunda ruhen ve bedenen çöktü. Öksürük nöbetleri geçiriyor, bir kolu felç oluyor, görme bozuklukları yaşıyor ve günlerce yalnızca İngilizce konuşabiliyordu.
Doktor Josef Breuer, hastası belirtilerin ilk ortaya çıktığı anı anlatabildiğinde bu semptomların hafifleyip gerilediğini fark etti. Hasta, kendisini iyileştiren bu yönteme iki isim vermişti: Ciddiyetle bahsederken “talking cure” (konuşma kürü), işi şakaya vurduğunda ise “baca temizliği”.
Tüm bu yaşananlar, bugün psikanaliz kavramının kökenlerini oluşturur. Tıp tarihine “Anna O.” olarak geçen bu kadının gerçek adı Bertha Pappenheim’dı. Yıllar sonra Frankfurt’ta Yahudi Kadınlar Birliği’ni (Jüdischer Frauenbund) kuracak, hayatını kadınların ve yetimlerin haklarına adayacaktı. Ancak o kış Viyana’da sarf ettiği o iki kelime, Breuer’in genç meslektaşı Sigmund Freud’un zihninde yepyeni bir kapı aralamıştı. Psikanaliz, işte o kapının ardındaki odadır.
Psikanaliz nedir?
Psikanaliz, Freud’un 19. yüzyılın sonunda Viyana’da temellerini attığı hem bir zihin kuramı hem de bir tedavi yöntemidir. Temel iddiası oldukça basit ancak bir o kadar da rahatsız edicidir: Gerçekte ne düşündüğümüzün, neyi arzuladığımızın ve neden acı çektiğimizin büyük bir kısmını aslında bilmiyoruz. Bu bilinmezlik hali, terapinin doğasını da baştan aşağı şekillendirir.
Bilinçdışı sessiz kalmaz. Rüyalarda, dil sürçmelerinde, unutkanlıklarda, şakalarda ve hayatımızda tekrar tekrar düştüğümüz aynı çukurlarda kendi dilince konuşur.
Tedavinin aracı ise en başından beri aynıdır: Konuşmak. Divana uzanan kişi aklına gelenleri sansürsüzce ifade etmeye çalışırken, analist yalnızca dinler. Buradaki asıl amaç gizli bir sırrı “bulup çıkarmak” değil, kişinin kendi hikâyesini başka bir perspektiften, dışarıdan bir kulakla duyabilmesini sağlamaktır.
Freud: kendi evinde efendi olmayan ben
Freud, 1891’den 1938’e kadar Viyana’da, Berggasse 19 numarada yaşadı ve çalıştı. O meşhur divan da işte bu evdeydi.
Kasım 1899’da yayımlanan, ancak yayıncısının kapağına “1900” tarihini düştüğü başyapıtı Rüyaların Yorumu ilk etapta yalnızca 600 nüsha basıldı. Üstelik bu 600 nüshanın tükenmesi tam sekiz yıl sürdü. 20. yüzyılın en etkili kitaplarından biri, serüvenine işte böyle sessiz sedasız başlamıştı.
Freud bu kitabında rüyaları, bilinçdışına giden “kraliyet yolu” olarak tanımlıyordu. Ona göre rüya, bastırılmış bir arzunun kılık değiştirerek sahneye çıkma biçimiydi; yer değiştiriyor, yoğunlaşıyor ve simgelere bürünüyordu. İlerleyen yıllarda bu fikir daha da genişledi. Bastırma, aktarım (hastanın geçmişteki ilişki dinamiklerini analistine yöneltmesi), Oidipus kompleksi ve Freud’un 1923’te ortaya koyduğu id, ego, süperego ayrımı psikanalizin temel taşları haline geldi.
Freud, 1917 yılında insanlığın kibrine tarih boyunca üç büyük darbe vurulduğunu yazdı. İlkini Kopernik indirmiş ve Dünya’nın evrenin merkezi olmadığını kanıtlamıştı. İkincisi Darwin’den gelmiş, insanın hayvanlar âleminin dışında (onlardan üstün) bir varlık olmadığını göstermişti. Üçüncü darbeyi ise Freud bizzat kendine ayırdı: “Ben, kendi evinde bile efendi değildir.” Bu sarsıcı cümle, psikanalizin bugün bile neden bazılarında öfke ve direnç yarattığını çok net açıklar.
Divandan sokağa
Freud, bilinçdışını başlarda yalnızca bireyin iç dünyasında aradı ancak kuramı uzun süre bu sınırların içinde kalamadı. 1930’da kaleme aldığı Uygarlığın Huzursuzluğu adlı eserinde, toplumun inşasının temelde içgüdülerimizden feragat etmemiz karşılığında ödediğimiz bedellere dayandığını savundu. Uygarlık bizi dış tehlikelerden korur, ancak aynı zamanda mutsuz da eder.
Freud’un ardından gelen öğrencileri bu kapıyı sonuna kadar açtılar. Wilhelm Reich, bastırılmış duyguların bedende, kaslarda ve nefeste hapsolduğunu öne sürerek cinsel baskı ile siyasal baskı arasında doğrudan bir bağ kurdu. Ancak bu radikal fikirleri ve siyasi tavrı nedeniyle 1934’te Uluslararası Psikanaliz Birliği’nden ihraç edildi.
Frankfurt Okulu düşünürlerinden Erich Fromm ve Herbert Marcuse ise Karl Marx ile Sigmund Freud’u fikirsel olarak aynı masaya oturttular. İnsanların neden kendi çıkarlarına taban tabana zıt olan baskıcı düzenleri savunduklarına yanıt aradılar. Yalnızca ekonomik açıklamalar bu durumu çözmeye yetmiyordu; arzuya, korkuya ve hatta “itaat etmenin gizli keyfine” de bakmak gerekiyordu. Marcuse’nin 1955’te yayımlanan Eros ve Uygarlık adlı eseri, 1960’lar kuşağı gençliğinin başucu kitaplarından biri haline geldi. (Bu düşünce hattının detayları “Eleştirel Teori” haritasında incelenebilir.)
Psikanalizin kaderi dönemin siyasi çalkantılarından da nasibini aldı. Freud’un kitapları 1933’te Berlin’de Naziler tarafından meydanlarda yakıldı. 1938’de Avusturya ilhak edilince Londra’ya sığınmak zorunda kalan Freud, II. Dünya Savaşı’nın patlak vermesinden kısa bir süre sonra, 23 Eylül 1939’da sürgünde hayata veda etti.
Lacan: Freud’a dönüş
Ağustos 1936’da Marienbad’da düzenlenen Uluslararası Psikanaliz Kongresi’nde, 35 yaşında genç bir Fransız psikiyatr kürsüye çıktı ve “ayna evresi” üzerine bir sunum yapmaya başladı. Ancak Kongre Başkanı Ernest Jones, sürenin dolduğunu öne sürerek bu konuşmayı yarıda kesti. Kürsüden inen Jacques Lacan, kongreyi terk edip Berlin’deki Olimpiyat Oyunları’nı izlemeye gitti. Lacan’ın psikanaliz kurumlarıyla olan sancılı ve mesafeli ilişkisi ömrünün sonuna kadar da böyle kalacaktı.
Lacan’ın asıl derdi Freud’u aşıp geçmek değil, tam aksine özüne, yani “Freud’a dönmek”ti. Freud’un ölümünün ardından psikanalizin, özellikle Amerika’da insanı mevcut topluma “uyumlu” hale getirmeyi amaçlayan yüzeysel bir ego terapisine dönüştüğünü savunuyordu. Lacan’a göre bu yaklaşım, Freud’un en büyük keşfini—bilinçdışının o sarsıcı ve yıkıcı gerçeğini—ehlileştirip uysal bir toplumsal uyum tekniğine indirgemekten başka bir şey değildi.
Lacan’ın 1953’te Roma’da yaptığı efsanevi konuşma, bu radikal dönüşün manifestosu oldu. En çok alıntılanan o meşhur cümlesi de bu konuşmada yer alır: “Bilinçdışı, bir dil gibi yapılanmıştır.” Lacan’a göre bilinçdışı, karanlık bir içgüdü kuyusu değil; tıpkı dil gibi kendi kuralları, anlam kaymaları ve metaforlarıyla tıkır tıkır işleyen yapısal bir sistemdi. İşte tam da bu yüzden analist, divandaki kişinin ne anlattığından çok, onu nasıl anlattığına kulak vermelidir: Hangi kelimede duraksadığına, hangi cümleyi yarım bıraktığına, nerede dilinin sürçtüğüne.
Aynı yıl başlattığı haftalık seminerlerini kesintisiz olarak 27 yıl boyunca sürdürdü. Ancak 1963’e gelindiğinde Uluslararası Psikanaliz Birliği, “değişken süreli seans” pratiğini bahane ederek onun analitik tekniğini reddetti ve eğitim analisti olarak çalışmasını men etti. Lacan bu kararı “aforoz edilmek” olarak nitelendirdi. Boyun eğmek yerine ertesi yıl kendi okulunu kurdu ve seminerlerini saygın École Normale Supérieure’e taşıdı. Artık onu dinlemeye gelenler yalnızca psikiyatrlar değildi; salonu dönemin en parlak filozofları, dilbilimcileri, yazarları ve üniversite öğrencileri hıncahınç dolduruyordu.
Ayna evresi: kendimizi ilk gördüğümüz an
Altı ile on sekiz ay arasındaki bir bebek, henüz kendi bedenine tam anlamıyla hâkim değildir. Kendi başına ayakta duramaz ve hareketleri oldukça dağınıktır. Ancak bir gün ayna karşısına geçtiğinde, aynadaki o bütünlüklü silüetini fark eder ve büyük bir sevinçle o yansımayı sahiplenir. Lacan’a göre “Ben” (Ego) dediğimiz şey tam da o an, dışarıdaki ideal bir görüntüyle büyülenip onunla özdeşleştiğimizde doğar.
Bu an, büyüleyici olduğu kadar aynı zamanda trajik bir sahnedir. Çünkü benliğimizin tam çekirdeğinde bir “yanılsama” yatar: Kendimizi her zaman olduğumuzdan çok daha bütünleşik ve tutarlı sanırız. Bu yüzden ego, Lacan için bir hakikat değil, baştan aşağı bir kurgudur. Kendimizi en iyi tanıdığımızı ve tam olduğumuzu sandığımız o anlar, aslında kendimize en az tanıdığımız anlardır.
Arzu, Öteki’nin arzusudur
“İnsanın arzusu, Öteki’nin arzusudur.”
Lacan’ın en çok tartışılan formüllerinden biri olan bu cümle, ne istediğimizi özgür irademizle bizzat seçtiğimiz yanılgısına meydan okur. Arzumuzu; doğduğumuz andan itibaren içine düştüğümüz dilden, ailemizden, toplumdan, kısacası dışarıdaki o “Büyük Öteki”den öğreniriz. Bir şeyi arzularız çünkü başkalarının onu arzuladığını görürüz; yahut başkalarının bizi arzulaması için, bizden beklenenleri arzulamaya başlarız.
İşte bu yüzden arzu asla doyuma ulaşmaz. Elde ettiğimiz her nesne, asıl istediğimiz o kayıp şeyin yerine geçen geçici bir ikamedir. Lacan, ele avuca sığmayan bu eksiklik nedenini küçük a nesnesi (objet petit a) olarak adlandırdı. Tüketim toplumu bu zihinsel yapıyı çok iyi bilir ve kullanır: Bir sonraki ürün, bir sonraki seyahat veya yeni bir ekran bize hep içimizdeki o eksikliği kapatmayı vaat eder; ancak o boşluk hiçbir zaman kapanmaz. Günümüzün ünlü düşünürü Slavoj Žižek, Lacan’ın bu teorisini popüler kültüre ve ideoloji analizlerine taşıdı. (Bir Sapığın İdeoloji Rehberi, Bilinmeyen Bilinenler ve Şiddet: Kapitalizmin Keyifli Pratiği gibi eserler bu izin peşinden gider.)
Yolcunun bilinçdışı
1949 yılında New York’taki bir psikiyatri kliniğinde yatan Allen Ginsberg, burada Carl Solomon adında bir hastayla tanıştı. Birkaç yıl sonra, Beat Kuşağı’nın edebi manifestosu sayılacak efsanevi şiiri Uluma (Howl)’yı ona ithaf edecekti. O şiirde “kuşağımın en iyi beyinleri”, akıl hastanelerinde, ıssız otoyollarda ve gece yarısı mutfaklarında dolanıp durur. Beat Kuşağı yazarları, bilinçdışını akademik kuramlarla değil; Jack Kerouac’ın “kendiliğinden yazı” adını verdiği kesintisiz akışla, caz ritimleriyle ve gece yolculuklarıyla arıyorlardı.
Yola çıkan herkes muhakkak bir şeylerden kaçar ve bir şeylere doğru gider; üstelik çoğu zaman bu ikisinin de ne olduğunu bilmeden. Psikanaliz, bu iki bilinmeyenin arasındaki mesafeyi ölçmeye çalışır. “Neden hep aynı yerde sayıyorum?”, “Neden gitmek istediğim yere bir türlü varamıyorum?” veya “Neden vardığımda aslında orada olmak istemediğimi fark ediyorum?” Yolda kaybolmanın felsefesi, biraz da bu soruların felsefesidir.
Sonuç olarak Anna O.’nun “baca temizliği” tanımı ile psikanalizin arayışı aynı şeyi söyler. Konuşarak tedavi, kişinin kendi hikâyesini ilk defa gerçekten duyabilme sanatıdır. Çünkü anlatılan, aslında senin hikâyendir.
(Psikanaliz üzerine daha fazla içerik için “Psikanaliz Haritası“na göz atabilir; bilimin tarafsızlık iddiasına psikanalitik bir perspektiften yaklaşan okumalar için “Psikanaliz Merceğinden Bilim” başlığını inceleyebilirsiniz.)
